फेसबुक मोनेटाइजेसनको आकर्षण र व्यक्तिगत गोपनीयता

सामाजिक सञ्जालमा सफल हुनका लागि सनसनी आवश्यक छैन । निरन्तरता आवश्यक छ । विवाद आवश्यक छैन विश्वसनीयता आवश्यक छ । व्यक्तिगत रहस्य सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छैन, उपयोगी ज्ञान साझा गर्नु आवश्यक छ ।
तोमनाथ उप्रेती
फेसबुक मोनेटाइजेसनको आकर्षण र व्यक्तिगत गोपनीयता
तोमनाथ उप्रेती

डिजिटल युगले मानिसको जीवनशैली, सञ्चार र आयआर्जनका स्वरूपलाई पूर्णतः परिवर्तन गरेको छ । केही वर्षअघि समाचार, मनोरञ्जन र विचार आदानप्रदानका माध्यमका रूपमा सीमित रहेका सामाजिक सञ्जालहरू आज व्यवसाय, शिक्षा, विज्ञापन, व्यक्तिगत ब्रान्डिङ र आम्दानीका महत्वपूर्ण प्लेटफर्म बनेका छन् ।

विशेष गरी फेसबुकले मोनेटाइजेसन (सामग्रीबाट आय आर्जन गर्ने सुविधा) उपलब्ध गराएपछि हजारौँ मानिस सिर्जनशील सामग्री निर्माणमा सक्रिय भएका छन्। यो परिवर्तन सकारात्मक पनि हो । धेरै व्यक्तिले आफ्ना सीप, ज्ञान, कला र अनुभवलाई विश्वसामु प्रस्तुत गरेर सम्मान र आर्थिक लाभ दुवै प्राप्त गरिरहेका छन्।

तर प्रत्येक अवसरसँग जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ । समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब मोनेटाइजेसन लक्ष्य नभई मोह बन्छ र फलोअर संख्या उपलब्धि नभइ लत बन्छ । त्यसपछि सामग्रीको गुणस्तरभन्दा बढी ध्यान भाइरल हुने उपायमा केन्द्रित हुन थाल्छ। यहीँबाट गोपनीयता, नैतिकता र आत्मसम्मानसँग सम्झौता सुरु हुन्छ ।

आज सामाजिक सञ्जालमा धेरै फलोअर बढाउने प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई आफ्ना व्यक्तिगत जीवनका ती पक्षहरू पनि सार्वजनिक गर्न प्रेरित गरिरहेको छ, जुन वास्तवमा निजी रहनुपर्ने विषय हुन् । परिवारभित्रका विवाद, बालबालिकाका संवेदनशील दृश्य, बिरामी अवस्थाका भिडियो, आँसुका क्षण, श्रीमान–श्रीमतीका व्यक्तिगत कुराकानी, वृद्ध आमाबुबाका कमजोरी, यहाँसम्म कि घरको ठेगाना, बैंकिङसँग सम्बन्धित जानकारी वा दैनिक दिनचर्यासमेत सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यसले केही समयका लागि धेरै प्रतिक्रिया र फलोअर दिलाउन सक्छ, तर त्यसको दीर्घकालीन असर गम्भीर हुनसक्छ ।

डिजिटल संसारमा एउटा महत्वपूर्ण सत्य छ—इन्टरनेटले बिर्सँदैन । कुनै सामग्री एकपटक सार्वजनिक भएपछि त्यसलाई पूर्ण रूपमा हटाउन लगभग असम्भव हुन्छ। कसैले स्क्रिनसट लिन सक्छ, प्रतिलिपि बनाउन सक्छ, डाउनलोड गर्न सक्छ वा अर्को सञ्जालमा पुनःप्रकाशित गर्न सक्छ । त्यसैले ‘पछि मेटाइदिन्छु’ भन्ने सोचले डिजिटल जोखिम कम गर्दैन । आज सामान्य लागेका पोस्टहरू भोलि रोजगारी, व्यवसाय, सामाजिक सम्बन्ध वा व्यक्तिगत प्रतिष्ठाका लागि समस्या बन्न सक्छन् । 

आज धेरै मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा फलोअरको संख्यालाई सफलताको पर्याय ठान्न थालेका छन्। तर इतिहासले एउटा फरक सत्य सिकाउँछ—भीडले ताली बजाउन सक्छ, तर चरित्रको प्रमाणपत्र दिँदैन। लोकप्रियता एल्गोरिदमले दिन सक्छ, तर विश्वास केवल आचरणले कमाइन्छ । हजारौँ लाइकले व्यक्तित्व महान् हुँदैन, एउटा सच्चा विश्वासले मानिस महान् बन्छ ।

वास्तविक प्रश्न यो होइन कि तपाईंलाई कति मानिसले पछ्याए, प्रश्न यो हो कि तपाईं लडेको बेला कति मानिस तपाईंको साथमा उभिन्छन्। सामाजिक सञ्जालका धेरै फलोअरहरू स्क्रिनमा देखिने अंक मात्र हुन सक्छन्, तर विश्वास गर्ने मानिसहरू जीवनका कठिन मोडमा साथ दिने वास्तविक पूँजी हुन् । फलोअरहरू एक भाइरल भिडियोसँग आउन सक्छन् र अर्को भाइरल भिडियोसँगै हराउन सक्छन् । तर इमानदारी, नैतिकता र विश्वसनीयताले कमाएको सम्मान समयसँगै अझ गहिरो हुँदै जान्छ।

आजको विडम्बना के छ भने मानिसहरू प्रतिष्ठा निर्माणभन्दा लोकप्रियता उत्पादन गर्न व्यस्त छन्। चरित्रभन्दा कन्टेन्ट, मूल्यभन्दा भ्यु र सत्यभन्दा ट्रेन्ड महत्त्वपूर्ण ठान्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। तर क्षणिक चर्चाले मानिसलाई प्रसिद्ध बनाउन सक्छ, विश्वसनीयताले मात्र दीर्घकालीन सम्मान दिलाउँछ।

पैसा गुमे फेरि कमाउन सकिन्छ, फलोअर घटे फेरि बढाउन सकिन्छ, तर एकपटक गुमेको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न वर्षौँ लाग्न सक्छ र कहिलेकाहीँ जीवनभर पनि सम्भव हुँदैन। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति फलोअरको संख्या होइन, मानिसको विश्वास, आफ्नो चरित्र र आत्मसम्मान हो। यही सम्पत्ति कुनै एल्गोरिदमले न त दिन सक्छ, न खोस्न सक्छ ।

मोनेटाइजेसनको नाममा मानिसले कहिलेकाहीँ आफ्नै जीवनलाई सामग्री बनाउन थाल्छ। बिहान उठेदेखि राति सुत्दासम्मको प्रत्येक गतिविधि क्यामेरामा कैद गर्नुपर्ने बाध्यता महसुस हुन थाल्छ । परिवारसँग बिताउने समय पनि भिडियोको दृश्य बन्छ। यात्राको आनन्दभन्दा राम्रो भिडियो बनाउने चिन्ता बढ्छ ।

यसरी जीवन बाँच्नेभन्दा जीवन प्रदर्शन गर्ने संस्कृतिको विकास हुन्छ । दार्शनिक गाइ देबोर्डले भनेझैँ, आधुनिक समाजमा वास्तविक अनुभवभन्दा त्यसको प्रदर्शन बढी महत्त्वपूर्ण बन्ने जोखिम हुन्छ । सामाजिक सञ्जालको अति प्रयोगले यही प्रवृत्तिलाई अझ तीव्र बनाइरहेको छ ।

अर्को गम्भीर पक्ष साइबर सुरक्षा हो । आफ्नो घर, सन्तान, यात्रा, आर्थिक अवस्था, सम्पत्ति वा व्यक्तिगत विवरण बारम्बार सार्वजनिक गर्दा साइबर अपराधी, ठगी गर्ने समूह वा दुरुपयोग गर्न खोज्ने व्यक्तिहरूलाई आवश्यक जानकारी सजिलै उपलब्ध हुन्छ । धेरै देशहरूमा सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक व्यक्तिगत जानकारी सार्वजनिक गरेका कारण आर्थिक ठगी, पहिचान चोरी, ब्ल्याकमेल र साइबर उत्पीडनका घटना बढिरहेका छन् । त्यसैले गोपनीयता व्यक्तिगत अधिकार मात्र होइन, व्यक्तिगत सुरक्षा पनि हो । 

नेपालमै पनि सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगबाट सिर्जना भएका समस्याका उदाहरण प्रशस्तै छन्। व्यक्तिगत भिडियो वा तस्बिरको दुरुपयोग, नक्कली फेसबुक प्रोफाइल, डिजिटल ब्ल्याकमेल, अनधिकृत सम्पादन, चरित्र हत्या गर्ने अभियान र साइबर दुव्र्यवहारका घटनाहरू समयसमयमा सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। सामाजिक सञ्जालमा साझा गरिएको प्रत्येक जानकारी जिम्मेवारीपूर्वक साझा हुनुपर्छ । 

यसको अर्थ मोनेटाइजेसन गलत हो भन्ने होइन। वास्तवमा, यदि कसैले शिक्षामूलक सामग्री, साहित्य, विज्ञान, कृषि, स्वास्थ्य, पर्यटन, कला, भाषा, उद्यमशीलता वा सामाजिक चेतनासम्बन्धी गुणस्तरीय सामग्री निर्माण गरेर आय आर्जन गर्छ भने त्यो अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य हो। विश्वका धेरै सफल डिजिटल सिर्जनाकर्ताले आफ्नो निजी जीवनभन्दा आफ्नो ज्ञान, सीप र सिर्जनशीलतालाई प्रस्तुत गरेर दीर्घकालीन सफलता हासिल गरेका छन्। उनीहरूको सफलता गोपनीयता बेचेर होइन, गुणस्तरीय सामग्री निर्माण गरेर आएको हो।

हामीले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न आफैँलाई सोध्नुपर्छ—यदि मोनेटाइजेसन बन्द भयो भने पनि के मैले यही सामग्री सार्वजनिक गर्थें? यदि उत्तर हो भने त्यो सामग्री सम्भवतः मूल्यवान् छ। यदि उत्तर होइन भने हामीले केवल एल्गोरिदमलाई खुसी पार्न आफ्नै गोपनीयता खर्च गरिरहेका हुन सक्छौँ।

सामाजिक सञ्जालमा सफल हुनका लागि सनसनी आवश्यक छैन; निरन्तरता आवश्यक छ। विवाद आवश्यक छैन विश्वसनीयता आवश्यक छ। व्यक्तिगत रहस्य सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छैन। उपयोगी ज्ञान साझा गर्नु आवश्यक छ। धेरै फलोअर बनाउनुभन्दा सही कारणले मानिसको सम्मान प्राप्त गर्नु धेरै ठूलो उपलब्धि हो।

नेपाली समाजमा एउटा उखान छ—“इज्जत बनाउन वर्षौँ लाग्छ, गुमाउन एक क्षण पर्याप्त हुन्छ।“ यही कुरा डिजिटल संसारमा झन् बढी लागू हुन्छ। एउटा असावधानीपूर्ण पोस्ट, एउटा भावनात्मक प्रत्यक्ष प्रसारण , एउटा निजी भिडियो वा एउटा असन्तुलित अभिव्यक्तिले वर्षौँदेखि निर्माण गरेको प्रतिष्ठामा गम्भीर असर पार्न सक्छ।

त्यसैले फेसबुक मोनेटाइजेसनलाई अवसरका रूपमा हेरौँ, जीवनको अन्तिम लक्ष्यका रूपमा होइन। सामाजिक सञ्जाललाई ज्ञान, सिर्जना, सकारात्मक सोच र प्रेरणादायी कार्यको माध्यम बनाऔँ। आफ्ना बालबालिका, परिवार, व्यक्तिगत सम्बन्ध र गोपनीयतालाई डिजिटल बजारको वस्तु नबनाऔँ। फलोअरको संख्या घटबढ हुन सक्छ, भाइरल सामग्री केही दिनमै बिर्सन सकिन्छ, तर चरित्र, विश्वसनीयता र आत्मसम्मान जीवनभर साथ रहने सम्पत्ति हुन्।

सामाजिक सञ्जालबाट कमाएको पैसा फेरि कमाउन सकिन्छ, तर गुमेको विश्वास, भत्किएको प्रतिष्ठा र सार्वजनिक भइसकेको गोपनीयता पुनः प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन हुन्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो ज्ञान, सिर्जना र नैतिकताका आधारमा सफल हुनुहोस्, तर आफ्नै जीवनको मूल्य चुकाएर होइन। यही नै दिगो सफलता, जिम्मेवार डिजिटल नागरिकता र सच्चा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको आधार हो।